close
تبلیغات در اینترنت
لک پرس
لک پرس
رسانه فرهنگی قوم لک
مطالب پر بازدید
مطالب تصادفی
ساسانیان نیاکان لک ها

❇️ساسانیان نیاکان لک ها:

نبرد اردشیر بابکان و کارن ها-کوچ قبایل ساسانی به قلمرو کارن ها:

اردشیر از استخر قیام کرد و اردوان چهارم آخرین شاه دودمان اشکانی را شکست داد. او به دنبال احیای اقتدار ایرانیان بود.

ورود جنگجویان اردشیر بابکان به پایتخت اشکانیان در 226م پایان کار نبود بلکه مشکل دیگری بر سر راه او وجود داشت، در زمان اشکانیان هفت خاندان پارتی در مناطقی از ایران حکم رانی میکردند. گزارش های تاریخی در مورد این خاندان ها نشان میدهد که نشیمنگاه خاندان کارن در همدان(نهاوند)،خاندان سورن در سیستان، خاندان اسپهبد در گرگان، خاندان مهران در ری، اسپندیاد در ری و خاندان زیک در آذربایجان بوده است. از میان این خاندان ها فقط خاندان های سورن و اسپهبد از اردشیر پشتیبانی میکردند. و در عین حال کارن ها بیشترین وفاداری را به اشکانیان داشتند. اردشیر بابکان برای اینکه بتواند خود را شاهنشاه بخواند مجبور بود با خاندان های مخالف خود به نبرد بپردازد و شهر به شهر ایرانشهر را بدست آورد. خاندان کارن در همان ابتدا از شاهنشاهی اشکانی حمایت

میکرد و به نبرد با اردشیر بابکان برخواست. از جنگ میان اردشیر بابکان و خاندان کارن اطلاعات زیادی در دست نیست ولی در منابع ارمنی ذکر شده که کارن ها در کنار اردوان چهارم اشکانی در دشت هرمزدگان (گلپایگان) شرکت کردند و در جنگ با اردشیر بابکان شکست سنگینی متحمل میشوند، بیشتر فرماندهان و بزرگان این خاندان به همراه اردوان چهارم در جنگ کشته شدند و اردشیر بابکان برای جلوگیری از شورش بازماندگان کارن ها ،شماری از طوایف ساسانی را به اراضی سرسبز کارن ها در نهاوند و اطراف آن که امروزه تماما مناطق لک نشین هستند کوچ میدهد و این منطقه به یکی از پایگاه های مهم ساسانیان بدل میشود و آثار بسیاری از خود باقی می‌گذارند.

کوچ دوم و اهداف سیاسی و نظامی:

از دلایل دیگر این کوچ ها میتواند این مسئله باشد که در زمانی که ماد هنوز تابع ساسانیان نشده بود. بازماندگان اشکانیان نزد خسرو ارشاکونی که خود شاه ارمنستان و از خاندان اشکانی بود میروند و پس از اتحاد با او سپاهی از ارمنیان، گرجیان، خاندان های پارتی از جمله کارن ها و اقوام وحشی شمال قفقاز جمع میکنند و هنگامی که امپراتور روم الکساندر سروس میخواهد به ایران حمله کند با او همکاری میکنند. امپراتور روم از سه جبهه عازم ایران میشود. که در جبهه شمالی نیروهای مهاجم وارد ارمنستان میشوند و به کمک پادشاه ارمنستان و متحدان ایرانی او به ماد حمله میکنند، در جبهه جنوبی از طریق میانرودان به سمت خوزستان حرکت میکنند و جبهه مرکزی که شخص امپراتور فرماندهی آنرا در دست دارد به سمت تیسفون یورش میبرند.


اردشیر بابکان نیروی کوچک غیر بومی در شمال غرب مستقر میکند تا در کوهستان های زاگرس از کشور در مقابل دشمن ارمنی-رومی دفاع کنند و خود به جنگ دو جناح مرکزی و جنوبی می رود. 

اردشیر دو جناح جنوبی و مرکزی را در دشت های میانرودان نابود میکند و قبایلی که به ماد انتقال داده بود مسیر جناح شمالی دشمن را سد میکنند و این امر منجر میشود اردشیر برای حفظ ارتباط اراضی شمالی و جنوبی شاهنشاهی، قبایل بیشتری از هواداران خود را به منطقه پهله کوچ دهد تا هم راه دشمن را سد کنند و هم بر خاندان های بومی نظارت کنند و هم با نزدیکی به پایتخت در تیسپون نیروی نظامی فوری را تامین کنند. از این زمان منطقه فوق اهمیت بسیاری پیدا میکند. چراکه در شرق میانرودان که قلب شاهنشاهی بود و ر شمال خوزستان که قطب کشاورزی و صنعتی شاهنشاهی بود قرار داشت و همچون یک پشتیبان برای امنیت این مناطق و یک سرنیزه برای شاهان ساسانی در نفوذ به قلمرو خاندان های کهن عمل میکرد.

در این مدت خسرو آرشاکونی و متحدان ایرانی او بارها به ماد حمله کردند و حملات ایشان توسط همین قبایل دفع می‌شده است.

معرفی سرزمین پهله:

سرزمین پهله در دوران اشکانی شکل گرفته که خاندان های پهلوی(پارتی) یا بقول منابع ارمنی، پاهلاوها در ماد پراکنده شدند. این سرزمین در دوران ساسانی از کوه های زاگرس تا خراسان و از رود ارس و دریای مازندران تا مرزهای پارس ادامه داشت اما با فتوحات اسلامی سرزمین پهله کوچکتر شد و آذربایجان و ری و پتیشخوارگر(کوهستان البرز) از آن جدا شدند.

سرزمین پهله به گفته ابن فقیه شامل:همدان،ماسبذان(ایلام)،مهرجانقده(سیمره)،ماه بصره(نهاوند)،ماه کوفه(دینور و صحنه) و کرمانشاهان میشده.

اصطخری مسافت شهرهای پهله را اینگونه مینویسد:از همدان تا رودارو 7 فرسخ،از رودارو تا نهاوند 7 فرسخ،از نهاوند تا لاشتر(الشتر) 10 فرسخ و از لاشتر تا شاپورخواست(خرم اباد)12 فرسخ است.جالب است که اصطخری شاپورخواست را از لر جدا و لر را خارج از سرزمین پهله میداند و فاصله شاپور خواست تا لر را 30 فرسخ ذکر کرده است. اگر با استفاده از گفته های اصطخری و ابن فقیه نقشه ای ترسیم کنیم،خواهیم دید که جمعیت غالب این مناطق لک ها هستند.

نکته بسیار مهم دیگری که مارا در شناخت مردم پهله یاری میرساند زبان این مردم است که از طریق اشعار بهلول ماهی و باباطاهر میتوان از آن آگاهی یافت.

بهلول ماهی متولد قرن دوم هجری در دینور(صحنه)بوده است و اشعارش به زبان لکی هستند و باباطاهر متولد قرن سوم در لرستان یا همدان بوده است که اشعار زیادی به زبان لکی سروده است.

اشعار باباطاهر را فهلویات(معرب شده پهلویات) نامیده اند،در زیر نمونه های کوتاهی از اشعار این دو شاعر آورده ام :

مه طاهر ساکن پای گرینم 

مه درویش مسلک و اگر درینم

باباطاهر

او واته یاران،او واته یاران

ایمه دیوانین او واته یاران

هنی مگیلین یک یک شاران

تا زنده کریم آئین ایران 

بهلول ماهی

البته باید یاد آور شد که در بین مردم قوم لک که اکثرا ساکن سرزمین پهله اند اشعاری به زبان لکی که به چل سرو معروف است وجود دارد که قدمت بعضی از اشعار آن به قرن اول و دوم هجری میرسد،این ابیات میتواند خود نشان دهنده زبان مردم پهله باشد

نادیده نگیریم که زبان های آذری و لکی و انواع کردی و گیلکی و مازندرانی و تالشی و... همه شاخه شمالی زبان پهلوی هستند.

نقش منطقه بعنوان خط دفاعی در برابر حمله اعراب مسلمان

مسلمانان پس از تسخیر میانرودان دو پادگان شهر ایجاد کردند که مبدا فتوحات آینده شد. کوفه در مسیر فتوحات شمال و بصره در مسیر فتوحات شرق.

پس از سقوط تیسپون قعقاع بن عمرو مامور شمال میانرودان شد و ایرانیان را در موصل و شادپیروز و حلوان و جلولا شکست داد و نعمان بن مقرن راهی نهاوند شد. در تمام این جنگ عمده نیروی سپاه ایران را همان ایلات منطقه پهله تشکیل میدادند که بعنوان پشتیبان میانرودان عمل میکردند. 

در نبرد نهاوند نیز آخرین نیروهای این قبایل در قلب منطقه جمع شده و مقاومت کردند و شکست خوردند و شهر همدان را یکی از بازماندگان کارن ها بنام دینار تقدیم اعراب کرد.

اما در جناح جنوبی، ابوموسی اشعری از بصره به خوزستان تاختن گرفت و در آنجا با مقاومت شدید و سنگر به سنگر مردی بنام هرمزان مواجه شد.

هرمزان:

هرمزان یکی از سرداران نامی یزدگرد سوم بود که جایگاه رفیعی در دولت ساسانی داشته است. او آخرین حاکم خوزستان بود که پس از مقاومتی شدید و نقطه به نقطه و چندین نبرد به اسارت مسلمانان در آمد.

شهبازی میگوید«خانه و زادگاه هرمزان در مهرگان کدک بود; ولی او به عنوان شاه خوزستان از سوی خسروپرویز منصوب شده بود».هنگامی که هرمزان به عنوان اسیر در مدینه است،عمر،خلیقه مسلمین،به مغیره بن شعبه که مترجم او بود میگوید«بگو از کدام سرزمینی؟...هرمزان گفت مهرگانی».

در مورد هرمزان طبری نیز چنین آورده است که:«هرمزان یکی از خاندان های هفت گانه پارسی بود و قوم وی، مهرگان قذف بود و ولایت اهواز و چون به روز به قادسیه هزیمت شد، سوی قوم خویش رفت و شاه آن ها شد و به کمک آن ها با هر کس که می خواست، پیکار می کرد».

ابن اثیر و مسعودی نیز سکونتگاه هرمزان و پیروانش را مانند طبری و شهبازی نقل کرده اند.

 در منابع مختلف گفته شده است،آذین پسر هرمزان در هنگام ورود اعراب به ماسبذان حاکم این شهر بوده است که این شهر با جنگی که در منطقه (هندف) رخ داد به تصرف مسلمان ها درآمد،در این جنگ آذین هم کشته میشود که خود یکی از دلایل مهم سقوط شهر است.

شجره نامه شفاهی ایلات لک:

روایات سینه به سینه و شجره نامه های شفاهی زیادی در ایران در مورد ریشه ایلات و طوایف وجود دارد،که گاهی درست و گاهی غلط میباشند. در بین بعضی از طوایف قوم لک نیز روایات سینه به سینه ای وجود دارد که برسی آنها خالی از لطف نیست.

تا جایی که بنده اطلاع دارم ایلات و طوایف: حسنوند،بیرانوند،بالاوند،غیاثوند،کلیوند، یوسفوند،سوره میری،ریزه وند،گراوند و ترکاشوند خود را از نسل ساسانیان میدانند و روایات مختلفی در بین این ایل ها و طوایف وجود دارد که در زیر آورده شده اند.

1.ایل های حسنوند،غیاثوند،کلیوند،ترکاشوند و یوسفوند اعتقاد دارند که از نسل شخصی به اسم سلسله هستند و او خود از نوادگان اردشیر بابکان بوده، با توجه به سنگ قبر پیدا شده در الشتر که نام سله سله روی آن نوشته شده میتوان وجود سلسله را تایید کرد.

2.مردم کلیوند که آنها نیز از نسل سلسله هستند اعتقاد دارند،شخص قلی(کلی)نوه سلسال میباشد و قلی متولد همدان و از بزرگان قبایل ساسانی بوده است. وکلمه قلی وند از ترکیب قلی و الوند که نشان دهنده محل زندگی قلی بوده درست شده است.و در اثر گذشت زمان به دو صورت قلی وند و کلی وند تلفظ میشود.

نظر دوم که در بین مردم کلیوند وجود دارد این است که سلسال از سردکردگان سپاه ساسانی بوده است،وی در جنگ نهاوند اسیر شده و به دلیل نپذیرفتن اسلام به دستور خلفیه عمر اعدام میشود،اما فرزندش او که بعد از مسلمان شدن نام سلیمان را به او میدهند و به خاطر نام سلیمان به سله که مخفف سلیمان است مشهور میشوند که در گذر زمان به سلسله تغییر میابد،دارای پنج فرزند بوده به نام های:حسن،کلی(قلی)،یوسف،غیاث(قیاث) و اگر ترکاش فرزند یوسف نباشد فرزند پنجم ترکاش است.

اما نظری که مورد تایید مردم این ایلات و بزرگان آنها است میگوید:سلسل یا سل سال از نوادگان اردشیر بابکان سر سلسله ساسانیان که حکومت آنها توسط حمله اعراب منقرص گردیده بود .

بعد از سقوط ساسانیان و سلطه اعراب برکشور

اکثر ایرانیان در شرق،غرب،جنوب و شمال ایران برای مقابله با سلطه اعراب بر اقوام ایرانی دست به اقدامات و شورش هایی می زدند .

یکی از فرماندهان این قیام ها در لرستان شخصی به نام سل سل یا سل سال از نوادگان اردشیر بابکان بود که در زمان سامانیان در لرستان (شامل لرستان پشتکوه و پیشکوه قسمتی از همدان و کرمانشاهان تا شمال خوزستان ) به قدرت رسید.

وی داری همسران متعددی بود که اکثر از دختران بزرگان ایلات و طوایف آن زمان لرستان بودند.

هنوز هم در میان ایلات سلسله بخصوص ایل کلیوند پسوند شاه وجود دارد که میتوان به فرخ شاه،بمارشاه،ایران شاه،ولی شاه،دولت شاه و... اشاره کرد 


3.سوره میری:سوره میری ها اعتقاد دارند که از نسل سرخاب مهر یا سرخاب عیار هستند و خود سرخاب شاه زاده ای ساسانی و از نوادگان بهرام گور بوده است.


4.بالاوند: باله‌وَنْد، یا بالَوَنْد و بالاوند، از طوایف لک و ساکن ناحیهٔ هُلیلان و زردلان در استان ایلام، است. این ایل بزرگ شامل تیره‌های گوناگون است و برخی از تیره‌ها به چند شاخه تقسیم می‌شوند. تیره‌های اصلی و مهم این ایل عبارتند از: بالاوند، اولادها، کاوشوند، میرها، خلفوند، بهمنیاروند، پیراحمدوند، لروند کلهر و راجیوند.

مردم ایل بالاوند اعتقاد دارند که از نسل بهرام گور و از طوایف بازمانده ساسانی هستند.

5.بیرانوند،آقای ماشالله بیرانوند در کتاب عروس سیمره آتش کیوره،بیرانوند ها را از نسل بهرام گور میداند ولی نظر دومی که در این مورد وجود دارد،بیرانوند ها را از نسل سنباد سردار ساسانی میداند

6.گراوند،گراوند ها خود را از نسل گرا از فرمانده هان لشکر خسرو پرویز میدانند

(راولینسون در سفرنامه‌اش نوشته؛ «مردم معتقدند شهر صیمره را خسرو پرویز ساخته اشت و داستان‌های زیادی در رابطه با این شهر که منطقه قشلاقی پادشاه ساسانی بوده نقل می‌کنند).

6.ریزه وند ها نیز اعتقاد دارند از نسل بهرام گور هستند.


حال پرسش اینست که آن قبایلی که اردشیر به سرزمین پهله منقل که کرد چه کسانی بودند؟

با توجه به ستیز خاندان بومی کارن با اردشیر و همدستی کارن ها با ارتش متجاوز روم و ارمنستان دیگر شاهنشاه نمیتوانست به آن ها اعتماد کند پس قبایلی که به منطقه وارد کرد بومی نبودند. حتی زمانی که کارن ها به سپهر سیاسی ایران بر میگردند آنان را در خراسان میبینیم. 

عموما این قبایل در مناطقی اسکان یافتند که امروزه لک ها زندگی میکنند و در همین مناطق شهرهای ساسانی قرار داشتند مانند پیروزگرد، شاپورخواست، ماهسپیدان، مهرگان کدک، سیمره، کرمانشاه . ساسانیان در این منطقه چند کتیبه و سنگ نگاره نیز از خود باقی گذاشتند مانند: طاق بستان و پایکولی و...

در کنار این مسائل خود لک ها نیز در فولکلور خویش، تبار خود را به اردشیر بابکان میرسانند.

موقعیت محل اسکان این قبایل بعنوان محل ذخیره نیروی نظامی در پشت جبهه میانرودان و همچنین محل تجمع هواداران شاهنشاهی ساسانی و نوک پیکان شاه ساسانی در مقابل خاندان های شورشگر پارتی و سپس مقاومت همین ایلات در برابر حملات اعراب مسلمان نشانگر اهمیت ژئوپولتیک و ژئواستراتژیک این منطقه و ساکنانش در دوران ساسانی است. در تایید این موضوع میتوان به هرمزان اشاره کرد که در جنگ داخلی ایرانیان در جناح ساسانیان و علیه خاندان های پارتی قرار داشت و در زمان حمله اعراب نیز او در خوزستان جلوی اعراب مقاومت کرد و علنا میبینیم که در این جنگها عشایر از او حمایت میکردند. با سقوط کوهستان های زاگرس و منطقه پهله دیوار دفاعی ایرانیان شکست و خاندان های پارتی پس از سقوط  ری که مرکز خاندان های پارتی بود تمام ایشان با اعراب صلح کرده و خراجگذار شدند اما طوایف وابسته به ساسانیان در زاگرس و خوزستان و پارس و کرمان تا اخر مقاومت کردند و چندین بار کشتار شدند.

منابع:

امپراتروی اشکانی از آندری برستاندیک

کمک های اقتصادی در دوران باستان از فرانتس آلتهایم

مبانی تاریخ ساسانیان از کلاوس شیپمان

تاریخ ارمنستان از آگاتانگغوس


David nicolle_sasanian armies-montvert publication- 1996


Declaine and fall of the Sasanian empire.parvaneh piurshariati.


جغرافیای تاریخی ایران باستان، دکتر محمدجواد مشکور،دنیای کتاب، 1393، تهران

امید حسنوند


تعداد بازدید از این مطلب: 111
موضوعات مرتبط: تاریخ ,
|
امتیاز مطلب : 5
|
تعداد امتیازدهندگان : 1
|
مجموع امتیاز : 5




می توانید دیدگاه خود را بنویسید

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی