لک پرس
رسانه فرهنگی قوم لک
مطالب پر بازدید
مطالب تصادفی
واته ها

نویسنده: مهدی زینی اصلانی

در هرزباني جملاتي كوتاه وگاه موزون وجود دارد كه باعث تفهيم  وسرعت در انتقال مطلبي به مخاطب مي شود.در اصطلاح ادبي به اين جملات كه گوينده ي آنهادر اغلب موارد به طور دقيق معلوم ومشخص نيست،مثل (واته) مي گويند.هر اندازه فخامت وبسامد اين امثال فراوان باشد ،دليلي است بر پر باري وارزشمندي زبان وريشه دار بودن قوم متكلم به آن زبان است.به عبارت دیگر مثل عبارت است از داستان ،افسانه ،حکايت يا جمله ای که مشهور وزبانزد شده باشد وبرای روشن شدن مطلبی از آن استفاده کنند.علمای ادب معتقدند که مثل از ريشه ی مثول به معنای شباهت وشبيه بودن می آيد.

(فرهنگ دهخدا به نقل از ابوالعباس بن يزید معروف به مبرد)مبرد می گويد :در مثل حالی دوم را به حالی اول يعنی حالتی که اخير حادث شده به حالتی که پيش از اين حادث گرديده وشبيه به آن است تشبيه کنند.ابو اسحاق ابراهيم بن سيار معروف به نظام  می گويد :در مثل چهار چيز است که در ديگر سخنان جمع نمی شود.آن چهار چيز عبارت است از:کوتاهی وکمی لفظ،روشنی معنی،خوبی تشبيه ولطف کنايه.با توجه به اين تعريف مثل در نهايت بلاغت  است که از آن بالاتر غير ممکن است.آبه دوسن پير فرانسوی می گويد:مثل صدای تجربه است.به نظر ميرسدکه اين تعريف کوتاهی ومليح بودن وسابق بودن مثل را از شروط اصلی آن می داند.همچنين با توجه به تعاريف بالا مثالهايی که در کليله ودمنه وديگر کتب رايج است از مثل مورد نظر ما جداست.زيرا بعضی از اين امثال طويل هستند ودر ميان مردم رايج وزبانزد نيست.درضمن هر جمله ی کوتاهی را نمی توان مثل دانست ،چرا که رواج در ميان مردم و استعمال عامه از شروط اصلی است.
درزبان لكي امثال فراواني وجود داردكه مخصوص همين زبان است ودر ديگرزبانها موجود نيست. ممکن است که زبانزدي در ميان مردم مناطق مختلف عینا تلفظ نشود اما مقصود وهدف ومعنی يکسان داشته باشد وبه اصل معنی آسيبی نرسد.تعدادي واته نيز وجود دارد كه با زبان لري ياكردي يا فارسي مشترك است .در مناطق مختلف لك نشين نيز گوناگوني واته ها به چشم مي خورد.يك ضرب المثل لكي ممكن است در نورآباد استعمال شود ولي در الشتر يا كوهدشت يادر منطقه ي بيرانوندها يا ايلام وجود نداشته باشد وبالعكس.به عنوان نمونه ايلاميها  مي گويند: اگر تو دزد باشي تاريكي زياد است و در دیگر مناطق لک نشین گفته مي شود: اگر تو دزد باشي مهتاب زياد است.چنانچه مشاهده مي شود اولي تاريكي را شرط مي داند ودومي مهتاب رادر هردو صورت معنا ومفهوم يكي است فقط الفاظ متفاوت است.
شعراي لك زبان به ميزان بسيار اندكي در شعر خود از مقوله ي واته(مثل)استفاده نموده اند.اين بنده سعي نموده است تا حدممكن براي امثال لكي شاهدي از شعر شعراي لك بيابد.
در بعضي از نوشته هاي راجع به امثال لكي يا لري ديده مي شود كه نويسنده در معني ومفهوم مثل مي نويسد كه:اين مثل كنايه از فلان است و...در صورتي كه اين سخن اشتباهي فاحش است وبه طور كلي مثل وكنايه بسيار با هم متفاوت هستند.
در پایان به چندین واته ی لکی اشاره می کنیم 
قابل ذکر است که واژه ی «واته» برای ضرب المثل در زبان لکی شایسته و با مسمی است .چون واته از ریشه ی گفتن هست و عموما مردمانم لک زبان هنگام استعمال واته می گویند : واته قدیمه : و سپس واته را می اورند.

1. اِ آخ كيش آخيشي اَري مه بكيش..
eh âkh kish âkhishe are me bekish  
اي آه كش آهي هم براي من بكش.منظور مردمان تنبل وكم تحرك است كه حال آه کشیدن را هم ندارند.    مي گويند:روزي چند نفر در مكاني نشسته بودند.هركسي از گرفتاريهاي خود تعريف مي كرد و در پايان آه سردي مي كشيد.فرد تنبلي هم در آن نزديكي به حرفهايشان گوش مي كرد. او كه از فرط تنبلي نه توانايي تعريف مصايب خود را داشت ونه مي توانست آه بكشد ‏،در آخر صحبت هر فرد وآه كشيدن او مي گفت : اي آه كش آهي هم براي من بكش.

2. اَر حلوا كژ وَر وَ سرا بوتي اطمينو نيرِ                                 . 
ar halva kazhe var va roya bôte etmino nere 
اگر برف روي حلوا را بگيرد باز هم مورد اعتماد نيست.اين واته در ميان مردم نور آباد رواج دارد.مقصود اصلي همان حلوا است چون از آن بخار بلند نمي شود بنا بر اين داغ وسرد آن قابل تشخيص نيست وممكن است دهان را بسوزاند.گاهی در مورد افراد چند چهره به کار برده می شود.

3. اَر مه بيمه بويي مل چوكه مگرم                                                  . 
ar me bima boyi mel choka magerem    
 اگر من عروس شدم گردنم را راست مي گيرم. هرگاه كسي راقبل از رسيدن به مقصودوبه خاطر امري كه امكان عملي ندارد راهنمايي كنند واورانصيحت نمايند،مخاطب اين واته را گوش زد مي كند.
مي گويند:در منطقه اي دختري زشت  ونازيباوكم رو زندگي مي كرد.كسي از او خواستگاري نمي كرد.روزي شخصي ازروي مزاح به پير دختر ترشيده گفت: اگر قول بدهي كم رويي را كنار بگذاري وسرت را بالا بگيري شوهري برايت پيدا مي كنم.دختردرجواب گفت:اگر من عروس شدم سرم را بالا مي گيرم.

4. اَر تو دز بويي شو مونگ فريه..ar to doz boyi sho mong fereya
اگر تو دزد باشي مهتاب زياد است.مي گويند شخصي لاف زرنگي ودزدي مي زد ،ومي گفت من دزد ماهري هستم افسوس شب مهتابي تمام شد وگر نه فلان مي كردم وبهمان مي نمودم.شخصي حاضر جواب به او گفت اكر تو دزذ باشي مهتاب زياد است.از آن زمان به افراد پر مدعا وبهانه گير گفته مي شود.

5. اَر جينگه خزو ماي اِ دراخل..ar jinga khazo mây eh derâkhel
با صداي جوشش ديگ جلوي خانه حاضر است.در مورد كسي كه  شكمو است ودر همه جا حاضر است گفته مي شود.وقتي كه ديگ بر روي آتش قرار مي گيرد صدايي از آن صادر مي شود كه نمايانگر چيزي در ديگ است.اين كار ممكن است كسي رابه شك بيندازد كه غذايي در حال پختن است.

6.  اَر خدا بي اِ چال پشت ماله مي  ar khodâ be eh châl pesht mâla me
اگر خدا روزي بدهد از گودال پشت خانه مي دهد.اميدوار بودن به كرم خداواينكه دارايي خدا زياد است واگر بخواهد به هر كس مي دهدونبايد براي در آمد زياد حرص خورد.
مي گويند در زمان هاي گذشته مردي اهل و عيال را رها كرد وبراي كسب در آمد شهرهاي مختلفي را زير پا گذاشت.عاقبت دست خالي به ديار خود مراجعت نمود .خسته و كوفته وشرمنده از خانواده در پشت خانه ي خود نشسته بود وبراي يافتن چاره اي باتكه  چوبي زمين رامي كندكه چندين سكه ي طلا نمايان شد. سكه ها را بر داشت وشادمان به خانه آمد .از او پرسيدند اين همه پول را از كدام شهر به دست آورده اي در جواب واته فوق را بر زبان آورد.

7.  قلا وت روله اگر آميزايه چميا يه مي كوچك حيز دي بي ار تو . وت دا شايد اِ مال كوچك ناويتي جويي.
.qelâ vet rôla agar âmizâya chamiyâ ya me kochek hez de be ar to.vet dâ shâyad eh mâlkochek nshowyte eh goyi .
کلاغ به بچه اش گفت: اگر آدميزاد به زمين خم شد ،حتما، می خواهد سنگ بر دارد وتو را بزند .گفت:مادر جان شايد از قبل سنگي را در جيب گذاشته باشد.هر کاری را نمی توان پيش بينی کرد.هوش و ذکاوت کلاغ.تجربه .کلاغ ها سيصد و پنجاه سال عمر می کنند.بنا بر اين تجربه ی زيادی دارند.

از این دست واته ها در زبان لکی بسیار هست ، الی ما شا الله .
این حقیر اکثر آنها را جمع آوری کرده و در دست چاپ است .

بر گرفته از کتاب رد پای پیشینیان (مهدی زینی)
تعداد بازدید از این مطلب: 64
موضوعات مرتبط: ادبیات و زبان لکی , مقالات ,
|
امتیاز مطلب : 5
|
تعداد امتیازدهندگان : 1
|
مجموع امتیاز : 5




می توانید دیدگاه خود را بنویسید

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی